اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه های تبیینی وقوع انقلابات

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

انقلابات معمولا آثار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مهمی در کشوری که در آن واقع شده اند، در منطقه مربوطه و حتی در سطح جهانی می گذارند. انقلاب اسلامی به عنوان انقلابی شگفت انگیز و بزرگ اجتماعی، نتایج بسیاری در سطح داخلی و منطقه ای و جهانی گذاشته است. یکی از نتایج انقلاب اسلامی اثری است که در نظریه پردازی های انقلاب گذاشته است. در این مقاله اثر انقلاب اسلامی در نظریه های مربوط به علل وقوع انقلابات، مورد بررسی قرار گرفته است. از آنجا که موضوع اخیر در حوزه مباحث جامعه شناسی علم قرار می گیرد، با استفاده از نظریه توماس کوهن و رابرت مرتون و شاپین چارچوب نظری مطالعه تدوین شد. فرضیه اصلی تحقیق این بود که: وقوع انقلاب اسلامی ایران دگرگونی قابل توجهی در نظریه های مربوط به علل وقوع انقلاب ایجاد کرده و عوامل بیرونی نیز این اثرگذاری را تقویت کرده اند. با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، 57 مقاله علمی چاپ شده در مجلات علمیِ بین المللی (به انگلیسی) مربوط به انقلاب اسلامی ایران تحلیل محتوای کیفی شدند تا آثار نظریه ای انقلاب اسلامی مطالعه شود. 
این پژوهش نشان داد که انقلاب اسلامی ایران اثر غیر قابل انکاری در نظریه ها و نظریه پردازی انقلاب گذاشته است. مطالعه این انقلاب سبب شده است که عوامل فرهنگی در تبیین انقلابات وارد و بسیار اساسی تلقی شوند و در مقابل نقش متغیرهای ساختاری در تبیین وقوع انقلابات کاهش یابد. همچنین در اثر این مطالعات، اهمیت مشروعیت سیاسی و نقش زنان در تبیین انقلابات، توسعه قابل ملاحظه ای یافته است. مجموعه این عوامل سبب شکل گیری روندهای جدیدی در حوزه مطالعات انقلاب شده است. به علاوه، عوامل سیاسی، اقتصادی، ژئوپولیتیک، مذهبی و فرهنگی مربوط به ایران و جهان، از زمان وقوع انقلاب اسلامی تاکنون، سبب شده اند که توجه علمی به انقلاب اسلامی و نتیجتا اثر گذاری علمی آن در تبیین انقلابات تشدید شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Impact of the Islamic Revolution of Iran on Explanations of Revolution

نویسنده [English]

  • mohammad hossein panahi
مقدمه
مطالعة آثار و نتایج انقلابات یکی از حوزه های مناقشه برانگیز جامعه شناسی انقلاب
است، ب ه طوری که بعضی از محافظه کاران ادعا می کنند که انقلابات هیچ اثر مثبت و
ارزشمندی ندارند، فقط روند عادی توسعه جامعه را برای مدتی متوقف کرده و به آن زیان
می رسانند، بنابراین باید از وقوع آنها جلوگیری کرد . در مقابل اکثر انقلابیون ادعا می کن ند
که انقلابات می توانند دگرگونی های ریشه ای و اساسی در ساختارهای جامع ة به وجود
آورده و جامع ة مطلوبی جایگزین جامعه ق بلی کنند . عده ای نیز در بین این طیف قرار
گرفته و واقع بینانه تر در باره پیامدهای انقلابات قضاوت می کنند . اینان کم و کیف
دگرگونی های ایجاد شده بوسیله انقلابات را متغیر دانسته و آن را از انقلابی به انقلاب
دیگر متفاوت می دانندو به بررسی علل آن می پردازند . لذ ا امروزه مطالع ة آثار و نتایج
داخلی و خارجی انقلاب ها یکی از حوزه های مهم مطالعة انقلابات است.
یکی از آثار انقلابات که تا کنون مطالعه نشده است ، آثار علمی آنها است؛ آثاری که
یک انقلاب ب ه طور مستقیم و غیر مستقیم در رشد و شکوفایی علمی می گذارد . به عبارت
دیگر، انقلابات می تو انند سبب رشد و شکوفایی علمی در کشور ی شوند یا سبب رشد
برخی علوم و یا تضعیف علوم دیگری شوند که موضوع مطالعة جامعه شناسی علم است .
نوع اثر گذاری انقلاب در توسع ة علمی تا حد زیادی به ایدئولوژی آن نیز مربوط می شود .
آن چه در این مقاله مورد نظر ما ست، اثر انقلاب اسلامی در توسع ة علمی جمهوری
اسلامی نیست که می تواند موضوع تحقیق مهمی باشد. هدف ما بررسی موضوع محدودتر
و عام تری است و آن اثری است که انقلاب اسلامی در نظریه پردازی انقلاب ها در سطح
جهانی و در حوزة جامعه شناسی انقلاب گذاشته است.
انقلاب اسلام ی زمانی اتفاق افتاد که حوزه مطالعات انقلاب ها و جامعه شناسی انقلا ب
رشد نسبتا خوبی پیدا کرده بود و انگاره ها و نظریات متعددی در این زمینه ساخته و
پرداخته شده بود . مثلا، گلدستون نظریه های انقلاب را تا سال 1980 به سه نسل تقسیم
می کند، که هر نسل کاملتر از نسل قبل بوده است . با مقایس ة نسل دوم و سوم نظریات
متغیرهای نظریات نسل سوم، هر چند که در » انقلاب، گلدستون نتیجه گیری می کند که
بعضی موارد نیاز به تدقیق بی شتر دارد (مانند، توجه به فرهنگ ) در کل قابل مشاهده تر از
سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385 / اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه های .../ 9
بدین ترتیب معلوم .(Goldestone, 1980: 358) « متغیرهای اساسی نظریات نسل دوم هستند
می شود که نظریه های انقلاب به تدریج توسعه یافته اند.
وقوع غیر منتظرة انقلاب اسلامی شوک مهم ی به جامعه شناسان انقلاب و نظریه
نحو ة وقوع انقلاب [اسلامی ] شگفتی » : پردازان آن وارد کرد . مثلا اسپوزیتو می نویسد
همگان را بر انگیخت . سیاست ب ازان و پژوهشگران تلاش کردند تا وضعیت بی اندازه سیال
و پیچیده ای را دریابند که بر بخش های وسیعی از جهان اثرگذارده است . هر چند که
: اسپوزیتو، 1382 ) « نتیجة چنین تلاشی، غالبا ساده سازی این واقعیت پیچیده بوده است
15 ). در پی وقوع چنین انقلابی ، خواه ناخواه نظریه پردازان انقلاب به نظریات خود و
نظریات موجود رجوع کرده و توان تبیین آنها را از انقلاب اسلامی بررسی کردند تا ببینند
آیا نظری ة آنها یا نظریات موجود توان تبیین این انقلاب و یا حتی توان پیش بینی آن را
داشته است یا خیر . نتیجة چنین مطالعه و پژوهش های علمی یا تث بیت نظریات موجود و یا
اصلاح آنها یا حتی رها کردن برخی از این نظریات می تواند باشد . سؤال اصلی ما در این
تحقیق این است که شوک انقلاب اسلامی بر نظریه پردازان انقلاب، چه آثاری ب ر
نظریه های انقلاب گذاشته است؟ یا ب ه طور مشخص تر، اثر انقلاب اسلامی و مطالعه آن
بر نظریه های مربوط به تبیین وقوع انقلابات چه بوده است؟
یک بررسی سطحی نشان می دهد که انقلاب اسلامی به علل مختلف علمی، سیاسی، و
بین المللی، حساسیت پژوهشگران و اندیشمندان حوزه جام عه شناسی سیاسی را برانگیخته
است به طوری که تا کنون صدها کتاب و مقاله علمی از دی دگاه های مختلف درب ارة
انقلاب اسلامی توسط پژوهش گران خارج از کشور نوشته شده است و کتابنامه های
متعددی در این زمینه، حاوی فهرست بخشی از کارهای انجام شده تدوین شده است
(برای مثال رک . امام خمینی و انقلاب اسلامی، 1378 ؛ مدیر شانه چی، 1379 ؛ امیری،
1378 ). احتمالا این مطالعات نمی تواند در نظریه های انقلاب بی تاثیر باشد.
توجه بسیار زیاد اندیشمندان غربی را از هر طیف به انقلاب اسلامی و مطالع ة جدی آن
به راحتی می توان با مراجعه به مدخل های موجود در شبکه های اینترنت آزمود .
جستجویی ساده از مدخل های انگلیسی موجود در گوگل در بار ة انقلاب نیکاراگوئه و
1385 نشان داد که در این ماشین جستجو به ترتیب 51000 /8/ انقلاب اسلامی در تاریخ 9
10 / پژوهش حقوق و سیاست / سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385
و 1،671،000 مدخل در مورد این دو انقلاب وجود داشت . مقایسه این ارقام میزان توجه
جهانی را به انقلاب اسلامی ایران ب ه خوبی آشکار می کند. در حالی که انقلاب اسلا می و
انقلاب نیکاراگوآ تقریبا همزمان اتفاق افتاده اند، ملاحظه می شود که مدخل های موجود
در بار ة انقلاب اسلامی بیش از 30 برابر مدخل های انقلاب نیکاراگوآ است . البته علل
اهمیت انقلاب ا سلامی خود جای مطالعه دیگری دارد که در این مقاله نگاهی به آنها
خواهیم داشت.
قابل ذکر است که محقق هیچ مطالعه ای در حوزه جامعه شناسی معرفت و علم در
مورد آثار علمی و نظریه ایِ انقلابات در سطح بین المللی نیافت . بنابراین به نظر می رسد
که این مطالعه در نوع خود بدیع و نتیجتا مقدماتی باشد.
1. مبانی و چارچوب نظری مطالعه
از آنجا که موضوع اصلی این تحقیق مطالع ة اثر انقلاب اس لامی در نظریه های انقلاب
است، مبانی نظری آن در حوزه جامعه شناسی و تاریخ علم قرار می گیرد و باید از این
منظر به بررسی آن پرداخت . در حوزه جامعه شناسی و تاریخ علم نیز باید به نظریات و
مطالعات مربوط به چگونگی تغییر و تحول ع لم متمرکز شد . جامعه شناسی علم به نظر
بعضی از اندیشمندان این حوزه ریشه در نظریات مانهایم دارد ب ه طوری که می توان او ر ا
بنیانگذار مدرن این حوزه دانست، ولی رابرت مرتون مهم ترین جامعه شناسی است که ب ه
طور جدی و متمرکز ، جامعه شناسی علم را موضوع مطالع ة خود قرار د اده و آن را به عنوان
؛23-22 : یکی از حوزه های مطالعاتی جامعه شناسی مطرح کرده است (محسنی، 1372
جامعه شناسی علم، علم را به .(Mulkay, 81 ؛ و 1979:22 -79 : علیزاده و سایرین، 1383
عنوان پدید ة اجتماعی که تحت تاثیر شرایط و نیروهای مختلف اجتماعی، سیاسی،
اقتصادی، فرهن گی، تاریخی، مدیریتی، سازمانی و غیره است، مورد بررسی قرار می دهد . ما
در اینجا مرور کوتاهی بر نظریات مرتون، شاپین و شیفر به عنوان جامعه شناسان علم و
توماس کوهن به عنوان فیلسوف و مورخ دگرگونی علمی می پردازیم تا چارچوب نظری
خود را بر آن اساس تدوین کنیم.
1 سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385 / اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه های .../ 1
مرتن ع وامل اجتماعی مختلفی از جمله ارزش های مذهبی و فرهنگی ، مانند عقلانیت،
تجربه گرایی، فردگرایی و دنیاگرایی را از عوامل اجتماعی اثرگذار در توسعه علم می
مثلا، او با اتخاد، رهیافت اثباتگرایانه به علم، ادعا می کند که .( Mulkay, 1979: شمارد ( 22
شرایط و نگرش های مساعدی برای (Puritanism) در انگلستان قرن هفدم مذهب پیوریتن
به نظر مرتون ، جامعه شناسی دانش ، .(Cetina, 1991: توسعة علمی ایجاد کرد ( 524
وابستگی دانش ب ه شرایط اجتماعی را بررسی می کند، یعنی در شرایط خاصی عوامل
بیرونی و فرانظریه ای، مانن د باورهای مذهبی و وضعیت اقت صادی بر ظهور، شکل گیری و
گاه حتی در محتوای دانش اثر می گذارند . این عوامل می توانند در انتخاب موضوع،
تدوین نظریه، تعیین پیش فرض ها، و انتخاب مواد لازم برای مطالعه موضوع نیز تاثیر
ستینا پس از تاکید بر نقش مرتون در شکل گیری و توسعه .(Merton, 1937: بگذارند ( 494
مرتون چارچوبی از مفاهیم و ابزارهایی برای جامعه شناسی » : جامعه شناسی علم می نویسد
علم ایجاد کرد . مهم تر از همه، او برنامه ای برا ی تحقیق پیشنهاد کرد : پیگیری چگونگی
اثرگذاری محیط نهادهای علم، شامل هنجارها و ارزش های فرهنگی آن بر علم، البته نه بر
.(Cetina, 1991: 523) « ماهیت و محتوای نظریه های آن، بلکه بر پیشرفت و توسعه آن
کانون بررسی های جامعه شناختی خود را قشربندی نهادهای علمی و » در واقع مرتون
« دیگر جنبه های مشابه آن قرار داد، بی آنکه به محتوای عینی و واقعی علم نیز توجه کند
321 ). به نظر بعضی ، مرتون با تعریف محدود خود از جامعه : (علیزاده و دیگران، 1383
شناسی علم، حوز ة مطالع ة جامعه شناسی علم و توسع ة این شاخه از جامعه شناسی را در
آمریکا محدود کرد . به عبارت دیگر در جامعه شناسی علم مرتون به جای علم، دانشمندان
« - الگوی کار آنها، سازمان کار و ارزش های آنان -- مورد مطا لعه قرار گرفته است
.(Kuklick, 1983: 291)
از مشهورترین نظریاتی که در زمین ة تغییر و تحول علم وجود دارد، نظریه انقلابات
علمی توماس کوهن است که مبنایی برای نظریات بعدی در زمینه تغییر و تحول علمی
The Structure of ) است. کوهن در کتاب کوچک و پر اثر خود ساختار انقلابات علمی
نظریه چگونگی تغییر و تحول (Kuhn, کوهن: 1369 و 1970 ) (Scientific Revolutions
علم را مطرح کرده و تا آخ ر عمر خود از آن دفاع کرده هنوز هم نظریه ء مطرح و مورد
12 / پژوهش حقوق و سیاست / سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385
قبولی است . هر چند که نظریه کوهن متمرکز بر تحول علوم تجربی متمرکز است، ولی از
آنجا که نظری ه انقلابات علمی کوهن بر مباحث بعدی ت غییر و تحول علم سایه انداخته ،
لازم است در اینجا نظری ة ایشان ب ه طور خلاصه مورد بررسی قرار گیرد . با وجود این که
کتاب کوهن بیشتر ناظر بر تاریخ تحول علم است، برخی حتی کار وی را مربوط به جامعه
شناسی معرفت و علم نیز قرار داد ه اند. زیرا که او به نسبیت دانش قاِیل بوده و این که
فرایند انتخاب بین نظریه های علمی بدون تردید فرایند اجتماعی است و ملاک های »
شاید به همین سبب باشد که به .(Urry, 1973: 471) « انتخاب نیز وابسته به محیط است
: نظر ریتزر کتاب کوهن بیش از همه برای جامعه شناسان اه میت پیدا کرد (ریتزر، 1379
.(630
بحث اصلی نظری ة کوهن دو نوع تغییر و تحول عل می است : یکی تغییر و تحول
انجام می شود، این ( Normal Science) تدریجی که از طریق فعالیت های علمی عادی
تغییر و تحول که نتیج ة پژوهش ها و نوآوری های علمی در پارادایم یا انگاره است ، امکان
توسعه علمی را در پارادایم خاصی فراهم م ی آورد . دیگری تغییر انقلابی است که از طریق
طرح و پذیرش تدریجی پارادایم یا نظریه جدیدی اس ت که جایگزین انگاره قبلی می شود
و بستر جدیدی برای فعالیت های عادی علمی فراهم می آورد . دوره انتقال از انگاره ای
به انگاره دیگر، دوره گذار یا انقلاب علمی است.
pre-) به نظر کوهن هر رشته علمی ابتدا از مرحله پیش انگاره ای یا ما قبل پارادایمی
شروع می کند، رفته رفته با طرح نظریه های علمی و شکل گیری اجتماع (paradigm
در علم یا رشتة علمی خاص، تدریجا نظریه و یا ان گاره (scientific community) علمی
خاصی مورد قبول اجتماع علمی مربوط ه قرار گرفته و آن علم وارد مرحله انگاره ای می -
شود. از این پس تحول این علم در قالب علم عادی یا بهنجار انجام می شود . این روند
ادامه می یابد تا زمانی که انگاره حاکم توان پاسخ گویی به بعضی از سؤالات مهم مطر وحه
را نداشته ب اشد و بحران علمی در آن حوزه ایجاد شود . با یافتن پاسخ های مناسب به این
سؤالات در خارج از پارادایم حاکم و تبدیل این فعالیت های علمی خارج از انگار ة حاکم
به نظریه و انگاره جدیدی ، دوره انقلاب علمی فرا می رسد که دوره گذار از انگار ة قدیم به
انگارة جدید است . این دوره با حاکم شدن انگاره جدید به جای انگاره قدیم پایان می
1 سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385 / اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه های .../ 3
پذیرد و دوره علم عادی در داخل انگار ة جدید فرا می رسد . بنابراین نظریه، تغییر و تحول
علمی خطی، تدریجی و انباشتی نیست . نظریه کوهن را ب ه طور خلاصه می توان به شکل
زیر نشان داد:
بحران علمی علم عادی حاکم شدنیکانگاره دوره پیش انگارهای
علم عادی حاکم شدن انگاره جدید دوره انقلاب علمی
اکنون برای روشن تر شدن نظریه، سه مرحل ة اول را که بیشتر به موضوع ما مربوط
pre-) « پیش انگاره ای یا ماقبل پارادایمی » است، ب ه طور خلاصه توضیح می دهیم . دوره
آن وضعیتی است که هنوز فعالیت های علمی یک رشته شکل منظم (paradigmatic stage
و منسجمی ندارد . مبانی آن علم، پیش فرض ها، روش تحقیق، حوز ة فعالیت، معیارهای
بررسی و ارزیابی، و مو ارد کاربرد و اجتماع علمی آن علم سیال بوده و مورد پذیرش
کارگزاران آن علم و جامعه علمی نیست . به جای فعالیت های علمی مشخص و روشمند و
متمرکز، پراکندگی زیادی در آن وجود دارد، ب ه طوری که نمی توان آن را رشته ای علمی
نام نهاد . در این وضعیت پیش انگاره های مختلفی با هم رقابت می کنند . به تدریج با
افزایش پژوهش های علمی و نزدی کتر شدن و متمرکزتر شدن آنها، نوع ی دیدگاه و پیش
فرض ها و روش و معیار مورد پذیرش قرار گرفته و اجتماعی علمی حول این اصول
شکل می گیرد و نظم و نسق خاصی بر فعالیت های علمی در آن حوزه حاکم می شود . در
اینجا می توان گفت که انگاره به وجود آمده ، و آن علم از وضعیت پیش انگاره ای به
انگاره ای رسیده است.
سؤال مهمی که برای جامعه شناسان مطرح است، آن است که آیا جامعه شناسی به
مرحلة انگاره ای که کوهن مطرح کرده ، رسیده است یا خیر؟ یا ب ه طور مشخص تر، آیا در
جامعه شناسی انقلاب، قبل از وقوع انقلاب اسلامی، انگارة خاصی حاکم بود یا خیر؟ برای
خود کوهن ، در کتاب خود در سال 1970 ، روشن نیست که کدام رشته از علوم اجتما عی
به مرحله انگاره ای رسیده است و این که آیا جامعه شناسی را می توان علمی دارای
وی نوزده سال بعد، همین سؤال را در مقایس ة .(Kuhn, 1970: پارادایم دانست یا خیر ( 15
14 / پژوهش حقوق و سیاست / سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385
علوم انسانی و طبیعی مطرح کرد ، ولی هنوز هم مطمئن نبود که در علوم انسانی و اجتماعی
انگاره ای حاکم شده باشد، هر چند که مانند بعضی ها آن را غیر ممکن نمی دان ست. او
حتی تصور می ک رد بعضی از رشته های علوم اج تماعی، مانند اقتصاد و روانشناسی ، در
.(Kuhn, 2000: 222- جهت حاکمیت یک انگاره حرکتهای جدی انجام داده و میدهند ( 223
بعضی از جامعه شناسان، مانند ریتزر، جامعه شناسی را علمی چند انگاره ای می دانند .
به نظر وی این انگاره ها عبارتند از : انگار ة واقعیت اجتماعی، انگار ة تعریف اج تماعی و
جامعه شناسی » 635 ). اما به باور ریمون بودون -634 : انگاره رفتار اجتماعی (ریتزر، 1379
هرگز بر اساس نظریه کوهن انگاره نبوده و نخواهد بود . همه تلاشهایی که جامعه شناسان
کرده اند تا انگاره ای بیابند که براساس آن رشت ة خود را سامان دهند محکوم به شکست
به نظر او بسته به موضوع بررس ی جامعه شناس ، انگاره .(Boudon, 1988: 757) « است
مناسب متفاوت خواهد بود و امکان این وجود ندارد که انگاره ای مسلط در جامعه شناسی
با این اختلاف نظرها به راحتی نمی توانیم وجود انگاره ای را .(Ibid.: به وجود آید ( 768
در جامعه شناسی انقلاب تایید یا تکذیب کرده و مبنای نظری خود قرار دهیم.
علمی که تحقیقات آن قاطعانه مبتنی بر » : علم عادی را کوهن چنین تعریف می کند
یک یا چند یافته علمی گذشته است؛ یافته هایی که یک اجتماع علمی خاص آن را به
عنوان مبنایی برای تحقیقات بیشتر به رسمیت می شناسد ... این یافته ها را می توان انگاره
ویژگی های چنین وضعیت علمی عبارتند از این که هم ة .(Kuhn, 1970: 10) « نامید
اعضای اجتماع ی علمی ، نسبت به مبانی انگاره احساس تعهد می کنند و همه از قواعد و
معیارهایی برای فعالیت خود استفاده می کنند . با پذیرش انگاره، دانشمندان یک رش ته می
توانند با اطمینان خاطر به تحقیق پرداخته و کمک زیادی به توسعه علمی در آن حوزه کنند.
در چنین وضعی مجلات تخصصی در آن حوزه به وجود می آید، انجم ن های تخصصی
ایجاد، کتب تخصصی درسی تدوین ، و مقالات تخصصی بر ای متخصصان آن حوزه نوشته
می شود و بدین ترتیب انگارة ح اکم فعالیت علمی ، هم ة اعضای گروه متخصص را هدایت
در چنین حالت ی، انگاره خواهد توانست .( Kuhn, 1970: 20- کرده و سامان می دهد ( 22
سؤالات و معماهای مربوط به حوز ة تخصصی خود را حل کرده و پاسخ های مناسبی به
1 سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385 / اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه های .../ 5
آنها بدهد و ب ه طور تدریجی و انبا شتی علم را در آن رشته توسعه دهد و بالقوگی های آن
انگاره را فعلیت بخشد.
در جریان علم عادی، گاهی دانشمندان به مسائل، داده ها و کشفیات جدیدی می
رسند. این کشفیات با مشاهده و آگ اه شدن از وجود ناسازگاری ها و ناهنجاری هایی
بین واقعیات و پیش بینی های مبتنی بر انگاره موجود شروع م ی شود . این (anomaly)
ناسازگاری غیر منت ظره به عنوان پدیده ای که انگار ة موجود نمی تواند بپذیرد، همانند وقوع
خطایی در فرایند تحقیق تلقی می شود و حساسیت بیشتر محقق را بر می انگیزد . ممکن
است محققی این ناسازگار ی را خطا تلقی کرده و دنبال نکند، یا این که سعی در بررسی
بیشتر موضوع کند؛ بررسی بیشتر، داده های جدید و کشفیات جدیدی را برای محقق
آشکار می کند که با نظریه و انگار ة قبلی قابل تبیین نیست . به تدریج محقق انگاره یا نظری ة
قبلی را که توان فهم و تبیین این داده ها و واقعیات جدید را ندارد مورد سؤال قرار می
دهد و به دنبال چ ارچوب نظری و انگاره جدیدی می گردد که توان فهم این واقعیات را
داشته باشد . بدین ترتیب انگاره ای که قبلا تمام داده ها و مشاهدات و آزمایشات را تبیین،
نکتة قابل توجه در .(Ibid., 55- توجیه و پیش بینی می کرد از اعتبارش کاسته می شود ( 65
نظریه کوهن آن اس ت که مشاهده ناساز گاری، کشف جدید و حرکت به طرف انگار ة جدید
فقط در سایه وجود انگار ة حاکم قبلی و انجام فعالیتهای عادی علمی در آن امکان پذیر
است. در غیر این صورت محقق متوجه وجود نابهنجاری نشده و کشف جدیدی هم به
دست نمی آمد.
پذیرش شکست نظریه یا انگاره حاکم در حل معماها و سؤالا ت به وجود آمده ، شروع
بحران در اجتماع علمی مربوط ه تلقی می شود . به نظر کوهن آگاهی از وجود ناسازگاری
داده ها با نظری ة حاکم نقش مهمی در به وجود آمدن یک ایده و کشف جدید بازی می کند
که زمینه ساز نابودی نظری ة حاکم و پذیرش و تغییر نظریه و انگار ة جدید ی است . چنین
وضعیتی منجر به طرح انگاره های متعدد می شود که باید از میان آنها یکی غالب شود .
فیلسوفان علم نشان داده اند که داده های خاصی می توانند در بیش از یک ساخت نظری
معنا دار شوند . نیز یک ناسازگاری خاص منجر به بحران علمی در یک انگاره نمی شود،
چرا که وجود ناسازگاری ب ین داده ها و نظریه در علم عادی نیز دیده می شود . تنها زمانی
16 / پژوهش حقوق و سیاست / سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385
که این ناساز گاریها تداوم یابند، مقاومت کنند و حساسیت زیادی جلب کنند، ممکن است
منجر به بحران علمی شوند.
چنین بحران های علمی منجر به کشفیات بیشتر می شود که از انگار ة قبلی ناشی نمی
شود، بلکه ناشی از ف عالیت علمی فرا انگاره ای است . این بحرا ن ها به یکی از سه طریق
پایان می پذیرند : علم عادی می تواند به ناسازگاری واقع شده پاسخ گفته و به بح ران
خاتمه دهد یا آنکه ناسازگاری ادامه می یابد ، ولی ناشی از عدم وجود ابزارهای آزمایش
لازم برای رفع مشکل تلقی شود ، و یا این که انگار ة رقیبی ظاهر شده و مبارزه ای برای
.(Ibid., پذیرش انگارة جدید در می گیرد که می توان به آن جنگ انگاره ای نام نهاد ( 86
زمانی که انگار ة جدید مستقر شود، حوزه تخصصی مربوط ه، روش ها و اهداف آن
دگرگون می شود . اکنون داده ها در نظام فکری جدید و در روابط جدید ی با یکدیگر و در
چارچوب جدیدی قرار داده و معنا می شون د. کوهن این سؤال را مطرح می کند که چرا
باید این تغییر انگاره ای را انقلاب نامید؟ پاسخ وی این است که : اولا انقلاب علمی
توسعة علمی غیر انباشتی است که طی آن رژیم علمی کاملا متفاوت جای رژیم علمی
دیگری را می گیرد . ثانیاً، انقلاب علمی که منجر به انگاره جدیدی می شود ، همانند
انقلاب سیاسی است و فرایند مشابهی را طی می کند : نهادهای موجود پاسخگوی نیازها
نیستند و نمی تواند کارکرد مناسب خود را ایفا کن ند که منجر به بحران می شود . در هر دو
مورد حالت کژکارکردی و بحران به وجود می آید . در هر دو مورد بحران بیشتر به وسیله
کسانی احساس می شود که با آن نهادها سروکار داشته و از آنها ناراضی اند؛ در هر دو
مورد، انقلابات نوعی دگرگونی در نهادها ایجاد می کنند که در قالب نهادهای قبلی ممکن
نیست؛ در هر دو مورد در دور ة انقلاب ، جامعه به وس یله هیچ یک از نهادها کنترل نمی
شود، زیرا نهادهای قدیم کارکرد مناسب ندارند و نهادهای جدید مستقر نشده اند؛ با ادام ة
بحران، افراد ناچارا جهت گیری کرده و به یکی از دو گروه طرفداران یا مخالفان پیوسته و
جامعه قطبی می شود؛ در این شرایط ساز وکار سیاسی دیگر از کار می افتد و سازوکارهای
بسیج توده ای و توسل به قدرت و اجبار و ابزارهای فرانهادی به کار گرفته می شود . در
هر دو مورد انتخاب بین دو نوع نظام رقیبب انتخابی است بین دونوع شیو ة زندگی کاملا
1 سال هشتم شماره 21 پاییز و زمستان 1385 / اثر انقلاب اسلامی ایران در نظریه های .../ 7
به عبارت دیگر، پذیرش انگاره ای جدید .(Ibid, 92- متفاوت و غیرقابل سازش ( 95
مستلزم بازتعریف آن حوزة علمی است.
بدین ترتیب ملاحظه می شود که از نظر کوهن انگار ة جدید از دگرگونی تدریجی در
انگارة قدیم حاصل نمی شود ، بلکه نتیجه فرایند انقلابی و غیر انباشتی است . توماس کوهن
در نظریه ساختار انقلابات علمی توجه کمی به شرایط اجت ماعی و محیطی تولی د و انتشار
علم و به عبارت دیگر بر موضوع خاص جامعه شناسی علم، داشته