تحلیل حقوقی نسبت سنجی حق دسترسی عموم به اطلاعات با تحقق حقوق شهروندی با تأکید بر نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 سازمان ثبت اسناد و املاک کشور- رئیس اداره سردفتران و دفتریاران کل کشور

2 استاد دانشگاه شهید بهشتی

3 دانشگاه تهران

4 دانشار حقوق عمومی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران

چکیده

حق دسترسی به اطلاعات یکی از اصول بنیادین حکومت‌های دموکراتیک و از مصادیق مهم نسل اول حقوق بشر و تضمین کننده حقوق شهروندی است. حقوق بشر به عنوان حقوق پایه و اولیه، تکلیف و تعهدی بنیادین است که مشروعیت آن مشروط به طرح و تصریح در قانون اساسی نیست اما حقوق شهروندی تنها در یک رابطه حق و تکلیفی وضعی قابل تحقق است و به موازات هر حقی برای شهروند، تکلیفی نیز وجود دارد. شناسایی و تضمین حق مزبور با گسترش سریع شبکه­های اجتماعی به یکی از مهمترین مصادیق تحقق حقوق شهروندی در نظام حقوقی ایران تبدیل شده ­است. علیرغم تصویب قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات سال 1388، تاکنون ضمانت اجرایی خاصی اندیشیده نشده است و نقاط ضعفی مانند ابهام و اجمال در تعاریف و مفاهیم، فقدان تشکیل کمیسیون موضوع ماده 18، از عوامل عدم تحقق حق مزبور است. پرسش اصلی این است که اصول حاکم بر مقررات­گذاری نظام حقوقی ایران در حوزه حق دسترسی به اطلاعات چیست و تأثیر آن بر تحقق حقوق شهروندی چگونه است؟ فرضیه اصلی این ­است که آیا ظرفیت‌شناسی مقررات­گذاری نظام حقوقی ایران می­تواند در حوزه حق دسترسی به اطلاعات و بر تحقق حقوق شهروندی تأثیرگذار باشد. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Legal Analysis of the Right of Access to Information by Realizing Citizenship Rights with an Emphasis on the Iranian Legal System

نویسندگان [English]

  • vajihe mohseni 1
  • seied mohamad hashemi 2
  • Mohammad Javad Javid 3
  • Bijan Abbasi 4
1 The State Organization of Registration of Documents and Property of the Country - the Head of the Department of Nodes and Officers of the entire country
2 professor of beheshti university
3 UT
4 Associate prof.Public and International law Department,Faculty of Law and Political Sciences,University of Tehran
چکیده [English]

Right of access to information is one of the fundamental principles of democratic governments and the most important example of the first generation of human rights that guarantees the citizenship rights. The human rights, as the basic rights, are a fundamental obligation and commitment the legitimacy of which isnot subject to stipulation in the constitution. However, the citizenship rights can only be realized under the prescriptive duty that an obligation exists along with any right for the citizen. With the rapid expansion of social networks, identifying and guaranteeing the right has become one of the most important examples of the realization of citizenship rights in the legal system of Iran. Despite the adoption of the law on freedom of publication and access to information adopted in 2009, no specific executive guarantee has been contemplated. Weaknesses such as ambiguity and shortcomings in definitions and concepts, lack of the formation of a commission under article 18 of the mentioned law are factors of non-fulfillment of the right. The main question is what are the principles governing the regulation of the Iranian legal system in the area of ​​the right of access to information and how do they affect the realization of citizenship rights? The main hypothesis is that knowledge about the capacity of the Iranian legal system in the area of ​​the right of access to information can be effective on citizenship rights.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Freedom of Information
  • the right of access to the information
  • Citizenship Rights
  • Responsiveness
  • transparence
الف- فارسی
کتاب­ها
-            انصاری، باقر، (1387)، آزادی اطلاعات، تهران: انتشارات دادگستر.
-           انصاری، باقر، (1391)، حقوق ارتباط جمعی، چاپ دوم، تهران: انتشارات سمت.
-           بورگنسون، فرانک، (1386)، حقوق بشر در جامعه جهانی اطلاعات، ترجمه بهرام مستقیمی، قم: انتشارات آئین احمد.
-           جعفری لنگرودی، محمدجعفر، (1382)، روش تحقیق در علم حقوق، چاپ اول، تهران: انتشارات گنج دانش.
-           جعفری لنگرودی، محمدجعفر، (1392)، ترمینولوژی حقوق، چاپ بیست و پنجم، تهران: انتشارات گنج دانش.
-           جم، فرهاد و دیگران، (1389)، آیین تصمیم‌گیری در حقوق اداری، تهران: انتشارات خرسندی.
-           سیدفاطمی، محمدقاری، (1388)، حقوق بشر در جهان معاصر، چاپ نخست، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
-           سِن، آمارتیا، (1382)، توسعه به مثابه آزادی، ترجمه وحید محمودی، چاپ نخست، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-           صناعی، محمود، (1384)، آزادی فرد و دولت و قدرت، چاپ پنجم، تهران: انتشارات هرمس.
-           طباطبایی موتمنی، منوچهر، (1388)، آزادی عمومی و حقوق بشر، چاپ چهارم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
-           فخار طوسی، ‌جواد، (1385)، پژوهشی فقهی درخبر و خبرگزاری، چاپ اول، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
-           عباسی، بیژن، (1395)، حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین، چاپ دوم، تهران: نشر دادگستر.
-           کاتوزیان، ناصر، (1392)، مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، چاپ هشتاد و چهارم، تهران: سهامی انتشار.
-           کمالی، محمدهاشم، (1381)، آزادی بیان در اسلام، ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: قصیده سرا.
-           گرجی ازندریانی علی اکبر، ( 1388)، در تکاپوی حقوق اساسی، چاپ دوم، تهران: انتشارات جنگل، جاودانه.
-           محقق داماد، سیدمصطفی، (1391)، قواعد فقه (بخش مدنی)، چاپ نوزدهم، تهران: نشرعلوم اسلامی.
مقاله‌ها
-           احمدی طباطبایی، محمد رضا، (1388)، «حقوق شهروندی با تأکید بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه خط اول، رهیافت انقلاب اسلامی، سال سوم، شماره 8.
-           انصاری، باقر، (1386)، «مفهوم مبانی و لوازم آزادی اطلاعات»، نامه مفید، شماره 67.
-           بهره­مند بگ نظر، حمید، (1386)، «نقش جریان آزادی اطلاعات در پیشگیری اجتماعی از فساد»، فصلنامه مجلس و پژوهش، شماره 58.
-           تقی پور، سیروس، (1390)، «حقوق شهروندی و قوه قضاییه»، ماهنامه دادرسی، سال پانزدهم، شماره 89.
-           جاوید، محمد جواد، (1392)، «نظریه نسبیت در حقوق شهروندی و حقوق طبیعی بشر»، مجله حقوق بشر، شماره 2و1
-           حاجی، زهرا، (1393)، «بررسی قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات و آثار آن در نظام حقوقی مطبوعات»، مجله علوم خبری، شماره 9.
-           راسخ، محمد و بیات کمیتکی، مهناز، (1390)، «مفهوم مصلحت عمومی»، مجله تحقیقات حقوقی، دوره14، شماره 147.
-           زارعی، محمدحسین، (1383)، «حکمرانی خوب حاکمیت و حکومت در ایران»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 40.
-           شعبانی، مهسا، (1387)، «بررسی نحوه تعامل با افشای فساد در حقوق اداری»، فصلنامه اطلاع رسانی حقوقی، شماره 13.
-           فلسفی، هدایت الله، (1380 و 1381)، «حق صلح و منزلت انسانی»، مجله حقوقی، دفتر خدمات حقوقی بین‌‌الملل ایران، شماره 26 و 27.
-           عرفان منش، محمدامین، (1386)، «آزادی اطلاعات»، مجله الکترونیکی پژوهشگاه و مدارک علمی ایران.
-           معتمدنژاد، کاظم، (1388)، «حقوق ارتباطات»، دین و رسانه، شماره 17.
-           مندل، تابی، (1381)، «حق مردم بر دانستن»، ترجمه‌ باقر انصاری، ماهنامه اطلاع­رسانی حقوقی، سال نخست، شماره1.
-           ناعمه، حسن، (1390)، «شفافیت و مبارزه با فساد در انعقاد قراردادهای اداری ایران»، نشریه مجلات تحقیقات حقوقی، شماره 40.
-           نمک دوست تهرانی، حسن، (1382)، «حق دسترسی به اطلاعات: بنیان‌ها، روند جهانی و جایگاه ایران»، فصلنامه رسانه، شماره اول.
-           نمک دوست تهرانی، حسن، (1383)، «آزادی اطلاعات و حق دسترسی، بنیان دموکراسی»، مجلس و راهبرد، شماره42.
-           ویژه، محمدرضا و طاهری، آزاده سادات، (1390)، «تحلیلی بر قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات در پرتوی اصول کلی حاکم بر دسترسی به اطلاعات»، فصلنامه پژوهش حقوق، شماره 35.
-           علی نژاد، حبیب، (1397)، دفتر مطالعات و برنامه­ریزی رسانه‌ها، تاریخ بازدید از سایت:2/3/1397، http://rasaneh.farhang.gov.ir/fa/newsagency/819.
 
پایان‌نامه­ ها
-           صدقی عبدالله، (1392)، ارزیابی قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات در ایران در پرتو اصول آزادی اطلاعات، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی.
-           نمک دوست تهرانی، حسن، (1382)، مطالعه حق دسترسی آزاد به اطلاعات و نقش آن در پیشبرد دموکراسی، رساله دکترای علوم ارتباطات، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی.
 
ب- انگلیسی
Books
-            Held, V, (1970), The Public and Individual Interest, New York: Basic Books.
   -            Birkinshaw, Patrick, (2014), Freedom of Information (The Law, the Practice and the Ideal), Cambridge University Press, Fourth Edition.
 
 
Articles
 Barry, B, (1967), “The Use and Abuse of the Public Interest”, in the Public Interest, ed. by C.J. Friedrich, New York: Athenton Press.
 -             Barry, B, (1977), “The Public Interest, in Political Philosophy”, ed.by A. Quinton, London: OUP.
 
Websites
-            Calling of International Confrence on Freedom of Information (Resolutions Adopted by the General Assembly During (2012), Its first Session, No, 59 (1), Retri July 22, from: http://daceess- adds- ny- Un. Orgl, Seen: 7/04/2018.
 -            Council of Europe Convention on Access to Official Documents , No, 205, Ret may 3 2014, available: http://www. conventions, coe. int/treaty/commun/cherchsig. asp?Nt=2058cm=8Df=   3/05/2014d =ENG.Seen:7/04/2018.
 Global Trends on the Right to information:A Survey of South Africa: State of Access to information,available at: http: // freedom info. org/ contries/ south – africa. Htm.Seen: 8/09/2017.
-             London: ARTICLE 19 (1999), The Publics Right to Know: Principles on Freedom of Information Legislation: Article 19, http:// www. article19. org/ data/ files/ pdf/ standards/ righttoknow.pdf, Seen: 5/04/2018.
 -             London: Acces to Information, (2007), An Instrumental Right for Empowerment ARTICLE 19 Asociacion por los Derechos Civiles (ADC), http://www.Article 19.Org, Seen: 5/04/2018.
 -            Verhoeven, A, (2000), The Right to Information: A Fundam Ental Right?? Lecture at EIPA, Maastricht, available at: http: //www. eipa. nl / Publications/ Summaries / 1997-2000, l. 5,Seen:3/02/2018.