بررسی و نقد ترور هدفمند، مبارزه با تروریسم و حقوق مخاصمات مسلحانه بین المللی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه پیام نور

2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

3 دانشجوی دکتری حقوق بین الملل دانشگاه پیام نور

چکیده

«ترور هدفمند» را می توان در طول تاریخ به اشکال مختلف مشاهده کرد. این اثر در نظر دارد تا مفهوم «ترور هدفمند از منظر حقوق بین الملل» را به صورت زیر تبیین نماید. نخست، تعریفی حقوقی و مطلوب از این مفهوم ارائه می نماید؛ دوم، مدل ها و چارچوب های حقوقی حاکم بر ترور هدفمند (مدل حقوق داخلی، مدل حقوق بشر، مدل حقوق توسل به زورJus Ad Bellum و مدل حقوق بشرودوستانه Jus In Bellum) را بررسی می کند؛ سوم، به بررسی تفصیلی آن از منظر حقوق بین الملل بشردوستانه و اصول و قواعد حاکم بر آن (اصول تفکیک، تناسب و ...) می پردازد؛ و چهارم، مشروع بودن ارتکاب ترور هدفمند و شروط آن را بر اساس حقوق بین الملل کنونی ارائه می نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Targeted killing in humanitarian law

نویسندگان [English]

  • Hossein Sartipi 1
  • Ahmadreza Bordbar 2
  • Mohammad Mosuzadeh 3
چکیده [English]

The “Targeted Killing” can be seen in various formsover the course of past
history. It plans to explain the concept of "Targeted Killing under
international law" as follows:First, it provides a legal and desirable definition of
the concept;Second, it examines various legal frameworks and models
governing The Targeted Killing(The Model of domestic law;The Modelof
human rights law; The Model ofJus Ad Bellum and The Model of Jus In
Bellum);Third, it studies Targeted Killing under international humanitarian
law and its rules and principles (The principles of separation,
Proportionality, etc.) as a detailed and deep form;Finally the fourth, it
provides the legitimacy of Targeted Killing and its conditions under current
international law.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Assassination
  • Armed Conficts
  • International Conflict
  • Targeted
  • Armed Mission
مقدمه
ترور هدفمند و مسئله قانونی یا غیرقانونی بودن آن، به یکی از مباحث مطرح در جامعه بینالمللی بدل
گردیده است. این موضوع علاوه بر حوزه سیاست، در حقوق بینالملل بشردوستانه یا همان حقوق
مخاصمات مسلحانه نیز مورد توجه قرار گرفته است. در این خصوص سؤال اصلی این است که آیا
اعمال راهکاری چون ترور هدفمند، با اصول و قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه تعارض دارد و
اگر تعارضی ندارند، چه توجیه منطقی ای برای آن مطرح و اساساً این ایده، بر چه مبنائی استوار
است؟ نکته دیگر در این زمینه، مدل حقوقی قابل اعمال حقوق بشردوستانه در مبحث ترور هدفمند
است. در مقاله حاضر سعی شده با توجه به ادبیات حقوقی موجود در این زمینه و با استفاده از روش
منطقی، مسائل را تحلیل نموده و به آنها پاسخ داده شود. در اجرای این روش تلاش بر این بوده تا از
مثالها و نمونههای موجود در جامعه بینالمللی استفاده شود.
و « ترور هدفمند » مباحث در سه بخش تنظیم شده است. بخش نخست، تاریخچه و تعریف
چارچوب حقوقی حاکم برآن ؛ در بخش دوم از منظر اصول سهگانه حقوق بین الملل بشردوستانه
مطرح گردیده و در « ترور هدفمند » به این موضوع نگریسته و سپس شرایط لازم برای ارتکاب
نهایت نتیجه بحث بیان خواهد شد. باید به این نکته اشاره کرد که در این مقاله سعی شده است
موضوع ترور هدفمند در قالب شرایط جنگ و منازعات مسلحانه، تحلیل و بررسی شود. هرچند
که استفاده این ابزار در شرایط غیر جنگی و یا برای افرادی که خارج از حوزه نیازهای جنگی
ارزیابی می شوند، خود موضوع جداگانه ای است. در این مقاله موضوع ترور هدفمند به عنوان
یک ابزار جنگی از سوی دولت های متخاصم، بررسی می شود.
2. تاریخچه
به طور کلی، کشتن یا به قتل رساندن یک مخالف یا یک شخصیت معروف، ابزاری قدیمی برای
کسب قدرت به شمار می آید و پیشینۀ آن به تمدنهای باستانی و زندگی قبیلهای در سراسر دنیا
برمیگردد. در تمدنهای باستان، این اقدام ذاتاً امری مقبول تلقی می شده است. ایجاد حرکت فکری
Nation-state از مباح بودن این عمل به سمت حرمت آن، در اروپا به سال 1550 و پیدایش مفهوم
باز میگردد. این ممنوعیت در اثر اختراع وسایل ارتباط جمعی و حذف مرزهای اطلاعاتی، گسترش
یافت و تنها در زمان جنگ و آن هم نسبت به فرد متخاصم نظامی و نه غیرنظامی عملی مجاز تلقی
شد و در زمان صلح ممنوع اعلام شد. 1
1. See prof. Mark Amstutz, “Targeted Killings History”, (A Radial Dialogue) in chicago
public Radio (mp3File)3 available at: (http://www.chicagopublicradio.org/pragram-
WV.aspx) (2009/8/25)
بررسی و نقد ترور هدفمند، مبارزه با تروریسم ... 41
اما از نظر تاریخی، عملیاتهای هدفمند را میتوان در سه دوره تاریخ باستان، تاریخ تمدن و تاریخ
پست مدرن یافت.
1.2 . تاریخ باستان
در یکی از قدیمیترین کتب هندی، به طور مفصل به موضوع ترور هدفمند و حشاشیگری
پرداخته شده است. چاندارا گوپتا 1 - مؤسس امپراطوری مائوریا 2- تحت تأثیر تعالیم این کتاب، از
روشهای ترور و وحشیگری علیه دشمنان خود از جمله دو ژنرال معروف اسکندر - نیکانور 3 و
عصر دولتهای » فیلیپ 4 - استفاده کرد. در حدود سه قرن قبل از میلاد مسیح (ع) و مقارن با پایان
7 احساس « یان » 6 سلطه خویش را به سایر دولتها تحمیل کرد. پادشاه « کین » 5، دولت « جنگجو
خطر کرده و درصدد برآمد تا پادشاه کین را از میان بردارد و به همین جهت، مأمور زبدهای به نام
8 را برای ترور وی فرستاد. اما این مأموریت ناکام ماند و جینگ کی در دم کشته « جینگ کی »
شد. در درگیریهای میان یهودیان و آشوریان، فرمانده جنگی آشوریان به نام هولو فرنس 9، در
حال مستی به تدبیر و مکر یک زن زیبای یهودی، در پادگان نظامی آشوریان کشته شد. او سپس
وی را سربریده برای یهودیان آورد و جنگ با پیروزی آنان به پایان رسید. یکی از سازمان
10 بود. تنها سند « زیلوتها » یافتهترین گروههای ترورکننده در میان یهودیان، گروهی موسوم به
متعلق به فردی به نام فلاویوس Jewish Antiquities مکتوب در این زمینه، کتاب قدیمی
به sicarius کلمهای لاتین که از واژه ) sicarri جوزفوس 11 است. وی برای معرفی زیلوتها، واژه
مشتق شده است) را به کار برده است. در اثر مالیاتهای سنگین « مرد خنجر به دست » معنای
رومیان، شورشهایی در فلسطین به وقوع پیوست، اما اولین شورش یهودیان به شدت سرکوب
شد. این تحقیر و ضربه روانی شدید، زمینه پیدایش این گروه زیرزمینی را فراهم ساخت. آنها در
اقدامات خود از دو استراتژی مکمل یعنی جنگ چریکی (جنگ نامنظم شهری) و جنگ روانی
استفاده میکردند. آنها با حمله به متجاوزان رومی و یهودیان خائن، گلوی ایشان را با خنجر
میبریدند. همچنین به ساختمانهای بایگانی اسناد قرضه (با هدف سوزاندن اسناد بدهی یهودیان از
1. Chandragupta Maurya
2. Maurya Empire
3. Nicanor
4. Philip
5. The Warring State Period
6. Qin shi Huang
7. Yan
8. Jing Ke
9. Holofernes
10. The Zealots
11. Flavius Josephus
42 فصلنامۀ پژوهش حقوق عمومی، سال چهاردهم، شماره 38 ، پاییز و زمستان 91
طبقه کارگر جامعه) حمله میکردند. حملات، عموماً در مکانهای شلوغ و پرجمعیت مثل بازار
صورت میگرفت. این تاکتیک حداقل دو فایده داشت. یکی ایجاد فرصت فرار و تخریب روحیه
بعد (Challand and Others, 2007, 55- دشمنان و دیگری کسب محبوبیت در میان مردم. ( 79
1 رسمیت یافت. چندین تن Tyrannomachy با ظهور مجدد تفکر « شاهکشی » از رنسانس، پدیده
از پادشاهان و مقامات مهم در خلال جنگهای سیساله مذهبی نظیر  هنری سوم و چهارم از
فرانسه و ویلیام سایلنت 2 رهبر پروتستان دانمارک ترور شدند. البته ترورهای نافرجامی نیز علیه
ملکه الیزابت اول از انگلستان و عبدالمجید امپراطور عثمانی در این دوره صورت گرفت.
مقارن با قرون وسطی، گروهی به نام حشاشین، در قلعه الموت تحت رهبری حسن صباح - یک
ناراضی از وضع سیاسی و مذهبی حاکم بر زمان - گرد آمدند. آنها عمدتاً در ایران و سوریه فعال
بودند. تحقیر ناشی از جنایات مسیحیان در جنگهای صلیبی و لزوم مجازات آنان باعث شد تا این
گروه به ترور خارجیان شرکتکننده در جنگهای صلیبی بپردازند. آنها در بعد داخلی و درون
سرزمینهای اسلامی نیز فعال بودند. از جمله مهمترین ترورهای آنها، ترور خواجه نظامالملک وزیر
(Ibid, p. سلجوقیان به خاطر مخالفت جدی وی با تبلیغ مذهب اسماعیلیه است. ( 70
2.2 . تاریخ مدرن
این برهه تاریخی، با پیدایش مفهوم مدرن دولت - ملّت، آغاز شده و در دو بخش قبل از جنگ
جهانی دوم و بعد از آن (جنگ سرد) قابل بررسی است. به دنبال تحول در مفهوم حاکمیت،
برخوردهای سیاسی در جهان رشد بیسابقهای یافتند. قبل از جنگ جهانی اول، تنها در روسیه در
طی 200 سال، پنج امپراطور ترور شدند. 3 در آمریکا علاوه بر آبراهام لینیلکن، سه رئیسجمهور
نیز ترور شدند.در اروپا ترور ناگهانی آرچداک فرانز فردیناند توسط یک ملیگرای صرب سبب
افروخته شدن آتش جنگ اول جهانی شد. بعد از جنگ جهانی اول شاهد اولین دولتهایی هستیم
که درصدد ترور دشمنان کشور برمی آیند. برای مثال، در خلال جنگ جهانی دوم، گروه
کارگران چکسلواکیها که به وسیله سرویس اطلاعات خارجی بریتانیا آموزش دیده بودند،
– توانست ژنرال نازی رینهارد هایدریش 4 را به قتل برساند. در هند نیز، موهانداس کی. گاندی 5
1. این تعبیر به مجاز بودن کشتن شاه در صورتی که دستوراتاش ظالمانه باشد، اشاره دارد.
2. William silent
3. این امپراطوران عبارت بودند از: ایوان ششم، پیتر سوم، پل اول، الکساندر دوم و نیکلاس دوم (به همراه
همسر و چهار دختر و تنها پسرش) ترور شدند.
4. Reinhard Heydrich
5. Mohandas k. Gandhi
بررسی و نقد ترور هدفمند، مبارزه با تروریسم ... 43
پدر استقلال هندوستان – توسط یک افراطی هندو به نام ناسورام گادسه 1 به خاطر تلاش وی برای
ایجاد صلح میان هندوها و مسلمانان کشته شد. در زمان جنگ سرد، به لحاظ دو قطبی شدن
جهان، تعداد ترورها افزایش قابل توجهی یافت. به عنوان مثال، فیدل کاسترو 2 نماینده نظام
کمونیستی در آمریکای لاتین چندین بار از دست مأموران سیا در زمان کندی نماینده نظام
سرمایهداری جان سالم به در برد. برخی معتقدند قتل سالوادور آلنده نیز علیرغم اثبات نشدنش،
ترورهای زیادی نیز به دست سازمان کا. گ. ب (Ibid) . توسط سازمان سیا صورت گرفته است
جماهیر شوروی علیه فراریان بلندپایه، مثل جرجی مارکوف 3 صورت گرفته، یا ترورهایی که
موساد نسبت به مبارزان فلسطینی انجام داده است. به نظر میرسد که در این دوره، سازمانهای
جاسوسی و اطلاعاتی کشورها، به تربیت و آموزش ترورکنندگان زبده پرداختهاند.
3.2 . تاریخ پست مدرن
این برهه تاریخی، از دهه اول قرن بیستویکم آغاز شده است. اگر در دورة قبل دولتها آشکارا
دست به ترور نزده و این کار عمدتاً توسط سازمانهای تروریستی صورت میگرفت، اما در این برهه
(عمدتاً از سال 2000 میلادی به بعد) دولتها به طور آشکار دست به چنین عملی میزنند. به طور
کلی، سه کشور اسرائیل، ایالات متحده و روسیه بیش از سایر کشورها تاریخساز بودهاند. در فرایند
4 به « خنثیسازی متمرکز » جنگ اسرائیل – فلسطین، نیروهای نظامی اسرائیل تحت یک برنامه موسوم به
طور پیشدستانه فعالان سیاسی و نظامی فلسطینی را ترور کردهاند. از نظرآنها، ترورهای هدفمند
میتواند حملات احتمالی فلسطینیان را در آینده خنثی سازد. 5 در سال 1943 ، نیروهای نظامی ایالات
متحده با رمزگشایی اطلاعات به دست آمده، محل حضور آدمیرال ژاپنی، ایسوروکو یاماموتو را
شناسایی و او را ترور کردند.در سال 1986 ، هواپیماهای آمریکایی محل استراحت معمر قذافی (رهبر
لیبی) را به قصد کشتن وی بمباران کردند. 6 پس از ظهور پدیده طالبانیسم و القاعده مسأله ترور هدفمند
1. Nathuram Godse
2. Fidel Castro
3. Georgi Markov
4. The Focused Foiling
5. عمدة این حملات به وسیله نیروی هوایی اسرائیل و با استفاده از هیلکوپترها و موشکهای هدایت شونده
شونده صورت گرفته است. البته ترورهای هدفمند اسرائیل محدود به حملات سال 2000 به بعد نیست.
برای لیست افرادی که به دست اسرائیل ترور شدهاند. از شخصیتهای مهم فلسطینی دیگری که بعد از سال
2000 میلادی به وسیلۀ اسرائیل ترور شدهاند، میتوان به صلاح شهادة (جولای 2002 )، شیخ احمد یاسین
(مارس 2004 )، عبدالعزیز الرنتیسی (آوریل 2004 ) و عدنان القول (اکتبر 2004 ) اشاره کرد.
USA 6. در آن زمان ادعا شد که دختر بچه قذافی در اثر بمباران جان سپرده است، لیکن گزارشگر روزنامه
بنام باربارا اسلوین مدعی شد که دختر بچه فوت شده، رابطه نسبی با قذافی ندارد، بلکه پس از Today
(Ibid): فوتاش در اثر بمباران، از سوی قذافی به فرزند خواندگی پذیرفته شده است
44 فصلنامۀ پژوهش حقوق عمومی، سال چهاردهم، شماره 38 ، پاییز و زمستان 91
هدفمند وارد دوره جدیدی در تاریخ معاصر جهان و آمریکا شد. در اثر شوک حاصل از واقعه 11
سپتامبر، آمریکا خود را برای انجام هر عملی، فارغ از قانونی یا غیر قانونی بودن آن، محق می دانست. 1
روسیه نیز در بحران چچن، به سیاست ترورهای هدفمند جداییطلبان روی آورد. رییس جمهور
چچن، زوخار دودایف 2 (آوریل 1996 )، اصلان ماسخادف 3 (مارس 2005 ) و شمیل باسایف 4 از جمله
جمله رهبران و شخصیتهای چچنی است که با عملیاتهای هوشمند به قتل رسیدهاند. 5
6« ترور هدفمند » 3. تعریف و مفهوم
تعریف این مفهوم، کار دشواری است. تعریف موضوعات به ویژه در علم حقوق باید از نظر
منطقی جامع و مانع باشد. بدین معنا که از یک سو باید شامل تمامی افراد معرّف باشد و از سوی
دیگر مانع ورود اغیار شود. بررسی نمونههای ترور هدفمند در طول تاریخ نشان میدهد که این
ترورها بسیار متنوع و متفاوت بودهاند. 7 بنابراین، در ابتدا باید تعریفی ارائه شود که شامل همگی
1. از مجموعه عملیاتهای هدفمند آمریکا میتوان به ترور ملامحمد عمر، رهبر طالبان در افغانستان، قائد سلیم سنان
(Ibid) : الهراتی از سران ارشد القاعده در یمن ( 2002 ) و ابومصعب الزرقاوی، رهبر القاعده در عراق ( 2006 ) اشاره کرد
2. Dzhokhar Dudaev
3. Aslan Maskhadov
4. Shamil Basayev
5. See Wikepedia, Ibid
6. “Targeted Killing”
استفاده « کشتن هدفمند » این معادل در زبان فارسی، مناقشه انگیز است؛ و لذا میتوان به جای آن از معادل
نمائیم. ترور هدفمند دست کم از نظر دولتهایی که این سیاست را در پیش گرفتهاند، چندان خوشایند
نیست. اما آیا میتوان انکار کرد که این عمل ماهیتاً ترور نیست؟! رک:
سخنرانی در دوره تخصصی ،« و حقوق بشردوستانه بینالمللی “targeted killing”» ، ممتاز، جمشید
بینالمللی حقوق بشر و حقوق بشردوستانه: تروریسم و مبارزه علیه تروریسم، دانشکده روابط بینالملل
1386 ) که نگارنده نیز در آن دوره حضور داشته است؛ /12/ وزارت خارجه و کمیته صلیب سرخ، تهران ( 13
[http://internationallaw.blogfa.com/post-393.aspx] : قابل دسترسی در آدرس زیر
7. علت اینکه تا کنون تعریف جامعی از این مفهوم ارائه نشده است، ریشه در 3 عامل دارد. اولاً: برخی از
ترورها در زمان جنگ و مخاصمه مسلحانه رخ داده است و برخی در زمان صلح؛ ترورهای عبیدی،
الزرقاوی، الهراتی، ابایات و باسایف از این زمرهاند. حتی در خود این موارد نیز تفاوت وجود دارد؛ زیرا ترور
الهراتی در یمن با اجازه دولت یمن صورت گرفت ولی ترور الزرقاوی بدون اجازه دولت پاکستان صورت
See CCN ,“Pakistan protests Airstrikes”, ( گرفت و لذا مورد اعتراض این کشور قرار گرفت؛ رک: 14
Jaunary 2006)., available at: [http://www.cnn.com/2006/world/meast/01/14/alqaeda.strike]
ثانیاً: تفاوت در بازیگران این ترورها وجود دارد؛ در بیشتر موارد پرسنل نظامی با استفاده از تجهیزات جنگی
و هیلوکوپتر و هواپیماهای بدون سرنشین و موشک (مانند ابایات در یمن) دست به عملیات هدفمند زدهاند
و لیکن مواردی نیز بوده است که این عمل توسط نیروی مخفی یک کشور یا مزدوران و با استفاده از وسایل
از طریق بمبگذاری در ،FSB انفجاری انجام یافته است. (مثل ترور یانداربیف توسط نیروی مخفی روسیه
بررسی و نقد ترور هدفمند، مبارزه با تروریسم ... 45
همگی موارد آن گردیده و این کار میسر نیست مگر با تبیین واژه شناختی مفاهیم و تعابیر
موجود در این بحث بتوان به رهیافتی در این موضوع دست یافت.
1.3 . تبیین واژه شناختی
تعریف واژه های ترور 1 ، اعدام و ،« ترور هدفمند » برای رسیدن به تعریف دقیقی از واژه
مجازاتهای فراقضایی 2 و مشتقات آن نیز امری ضروری است.
1.1.3 . ترور 3
اگرچه این عمل، سابقه بسیار زیادی دارد، اما هنوز تعریف جامعی از آن ارائه نشده است. در این
خصوص اجماع است که دو نوع حشاشیگری وجود دارد: حشاشیگری در زمان جنگ 4 و
حشاشیگری در زمان صلح 5 که هر دو عملی مذموم و ممنوع است مگر در موارد استثنایی.
مفهوم حشاشیگری در زمان صلح سه عنصر دارد: اول اینکه این عمل، از (Beres L., 1991)
روی عمد و با برنامه قبلی باشد (یعنی قتل عمد است)، دوم اینکه قربانی این عمل، باید شخص
خاصی باشد و سوم اینکه انگیزه عمل باید ماهیتاً سیاسی باشد. عنصر آخر، مبهم است، بدین معنا
که اگر قربانی یک فرد عادی باشد، آیا این عنوان بر آن اطلاق نمی شود؟ به نظر نمی رسد که
اینچنین باشد. بلکه ترور یک فرد عادی نیز می تواند ترور باشد به شرط آنکه با استفاده از
اما در مفهوم حشاشیگری در زمان (Parks, w., شیوه های مرموز و مخفیانه صورت گیرد. ( 1989
جنگ، عنصر انگیزه سیاسی حذف شده است، اگرچه از لحظۀ شروع جنگ، هر مرگی که رخ
می دهد، رنگوبوی سیاسی دارد، چرا که تمایز میان قصد سیاسی از سایر اعمال بسیار مشکل
است. 6 در هر صورت، این نوع حشاشیگری مستلزم جمع دو عنصر است: 1. هدف قرار دادن
خودروی وی)؛ثالثاً: نوعی تنوع در واژگان و تعابیر وجود دارد که بنظر میرسد همگی به جای ترور هدفمند
استفاده شده است. این تعابیر عبارتند از:
- Assassination, Targeted Assassination, state –sponsored Assassination
- Arbitrary Execution, Extrajudicial Execution, summary Execution
- Targeted Thwarting, preventive killing, Targeted killing
و « حشاشیگری » یا « ترور سیاسی » 1. برای این تعبیر نیز معادل فارسی دقیقی وجود ندارد. شاید بتوان معادل
در زبان « حشاشیگری » را پیشنهاد کرد. نگارنده به لحاظ نزدیکی زبانی میان تعبیر انگلیسی و « قتل سیاسی » یا
فارسی، آن را بکار برده است.
« اعدام خارج از تشریفات قضایی » یا « اعدام فراقضایی » .2
3. Assassination.
4. Wartime Assassination
5. Peacetime Assassination
6. See wachtel H., “Targeting Osama Bin Laden: Examing the legality of Assassination as a
Tool of USA Foreign policy”, Duke Law Journal, Vol. 55 (2006).
46 فصلنامۀ پژوهش حقوق عمومی، سال چهاردهم، شماره 38 ، پاییز و زمستان 91
یک فرد 2. استفاده از شیوه های خیانت کارانه. این عمل نیز ممنوع و مذموم است، زیرا از
شیوه هایی مثل فریب قربانی که در حقوق بین الملل بشردوستانه منع شده است، در آن استفاده
می شود. 1
2.1.3 . مجازات های فراقضایی 2
این عنوان با عناوین دیگری از همین خانواده 3، برای توجیه ترور هدفمند به کار رفته است. در
قتل های نامشروع و خودسرانه ای که به دستور » یک تعریف، اعدام فراقضایی عبارت است از
4 طبق تعریف مذکور، این قتل ها نتیجۀ سیاست های .« یک دولت و با رضایت او انجام می گیرد
هر سطح از حکومتی است که به منظور حذف کردن اشخاص صورت می گیرد، هرچند که
اعدام » می توان آنها را بازداشت کرد و به دستگاه قضایی و عدالت سپرد. تعریف فوق، مفاهیم