چهارچوبی مفهومی برای فهم تحولات سیاسی مصر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

در این مقاله مؤلف می‏کوشد تا با توسل به عناصر ثابت و متغیر جامعه و دولت در مصر، چهارچوبی مفهومی و نظری برای فهم حوادث و تحولات مصر ارائه کند. در این چارچوب عناصر و اجزای گوناگون در سطوح تحلیل گوناگون ساختاری و کارگزاری شناسایی و در سبدهای مختلف تئوریزه شده‏اند. این مقاله رویکردی آموزشی دارد و توسط آن دانش پژوی مصر می‏تواند، اطلاعات را به صورت مستمر در این سبدها و قالب‏های مفهومی به روز نماید و به فهم تحولات جاری و ترسیم چشم‏اندازی از آینده‏نگری دست یابد

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Conceptual framework for understanding the Egyptian political developments

نویسنده [English]

  • ebrahim Barzegar
مقدمه
دانش پژویی که پیگیر تحولات سیاسی اجتماعی مصر می باشد، همواره در معرض
انبوهی از اطلاعات گوناگون قرار دارد و توسل به یک نظریه علمی و در غیاب آن دست
کم به یک چهارچوب مفهومی برای معنابخشی به آن اجزایی مستمر و ف راوان ضرورت پیدا
می کند. بنابراین دستگاهمندکردن مواد خام پراکنده و ظاهراً بی ارتباط با هم و عرضه آنها در
قالبی مفهومی و تئوریزه کردن مطالب ، موضوع این نوشتار است .بنابریان مساله وارة این
مقاله ،چگونگی فهم دستگاهمند از جامعه و دولت مصر است و سوال این است که
متدولوژی فهم جامعه مصر چیست؟
الف) کلیات. برای یافتن مجاری شناخت مصر، باید ثابت ها و متغیرهای آن، شناسایی
شود و بر مبنای تحلیل و وضعیت این شکافها و قدرت هر یک کارگزاران و تعاملات آنها
با یکدیگر می توان به ترسیم چشم اندازی از آینده تحولات سیاسی مصر دست یافت.
1. نخستین و مهمترین منبع ثابت در زندگی مصریان، "رود نیل " است، که منبع حیات
3 درصد / است. حدود 99 درصد جمعیت آن کشور در کرانه های آن زندگی یعنی در 5
خاک مصر زندگی می کنند. هر مسأله ای در مصر، متکی به نیل و کنترل آبهای آن است . و
همین امر ضرورت وجود یک قدرت مرک زی مقتدر را توجیه پذیر می سازد . "هردوت،
مورخ یونانی، مصر را هدیه و عطیه نیل می داند"(هیکل، 1361 ، ص 118 ) تمدن مصر به
عنوان یکی از قدیم ترین تمدن ها در حاشیه نیل شکل گرفته است . تجمع مراکز انسانی
جامعه قدیم مصر در کنار رودخانه نیل نقش اساسی در شکل گیری تم دن اولیه داشته است .
، هم اکنون نیز می توان گفت مصر چیزی جز شهرهای اطراف نیل نیست (تکیه ای، 1375
34 ). به - ص 55 ). نیل بر روحیه مصریان نیز تأثیرگذار بوده است (داژدن، 1357 ، ص 35
نظر حسین فوزی شخصیت مصریان و حتی وحدت مصریان در طول تاریخ سه هزارساله
به واسطه رود نی ل بوده است . 1 مردم متمدنی که در اطراف نیل روی زمین کار می کردند،
مجبور بودند سازماندهی زندگی خود را بر محور سیل و طغیان و نقصان رود نیل تنظیم
کنند. آنان مجبور بودند متحد شوند تا بر خطرات ناشی از سیل و خشکسالی ناشی از سیل
و خشکسالی و بیماریهای واگیردار همراه آن غلبه کنند . نیل موجب وحدت ملی آنان و
1. برای بررسی بیشتر به اثر تئوریک زیر بنگرید:
- Fahmy, The Politics of Egypt: State-Society Relationship.2002.
سال نهم شماره 22 بهار و تابستان 1386 / چهارچوبی مفهومی برای فهم .../ 205
تداوم شخصیت آنان شده است . (فوزی در انور عبدالملک، 1385 ، ص 70 ). تمدن سازی
مصریان با رود نیل گره خورده است (مورت، 1996 ). اهمیت نیل تا آنجاست که برخی
نویسندگان مصر را مساوی نیل دانسته اند و از استعاره نیل برای اشاره به م صر برگرفته اند و
پاول برای اشاره به تحولات سیاسی دوره ناصر عنوان کتاب خود را چنین برگزیده است :
"ناصر با نیل چه کرد؟ " (پاول، 1967 ). در قرن 21 نیز همچنان اهمیت نیل به قوت خود
باقی است . زندگی مصر نیز از این وضعیت خاص جغرافیایی متأثر است . هیکل به درستی
حق مطلب را ادا می کند و می گوید: "احکام جغرافیا پیوسته نقش یک قدرت منطقه ای را بر
مصر تحمیل می کند." (هیکل، 1361 ، ص 283 ). مصر به شدت از وضعیت نیل، تأثیرپذیر
و منفعل است؛ ایجاد مانعی در سر راه رسیدن آب نیل به مصر، خشکسالی و کمبود باران
آفریقا، مصرف فزاینده آب نیل، آلودگی آن و جز آن هر یک بار سیاسی خاص خود را
خواهد داشت . احداث سد آسودان توسط ناصر نیز به منظور کاهش انفعال پذیری مصر از
نیل صورت گرفته است . حتی ایجاد تمدن مصر باستان در حاشیه نیل و موقعیت فعلی
صنعت توریسم و جهانگردان خارجی این کشور که یکی از منابع ارزی مه م دولت است
نیز مائده نیل است . در مورد جهانگردان خارجی میان اسلام گرایان و دولت نیز پیامد نیل
است.
2. ثابت دیگر نیز به جغرافیای سیاسی و "موقعیت استراتژیک مصر " مربوط می شود .
پل زمینی دو قاره، میان دو دریا قرارداشتن و دسترسی به آبهای آزاد و کانال سوئز، موقعیت
بی مانندی را نصیب مصر کرده است . این موقعیت، موجب تاخت و تاز مهاجمان خارجی
شده است (فهمی، 2002 ، ص 36 )؛ مهاجمانی که یکدیگر را خنثی می کردند؛ چه یونانیها،
فارس ها را و رومی ها، یونانی ها را، اعراب، رومی ها را... فاطمیون، ممالیک را، عثمانی ها،
ممالیک را، فرانس وی ها و انگلیسی ها، عثمانی ها را از مصر خارج کردند . در دوره معاصر نیز
بعد از ناکامی های محمدعلی پاشا برای اصلاحات و توسعه، مصر به اقتصاد بین المللی
ملحق می شود. ژاک برگ در توصیف آن چنین گفته است : به گفته هردوت، مصر هدیه
رود نیل بود . اما سالیان دراز، این سر زمین به وثیقه ای برای بدهی های دولت این کشور به
طرف های اروپایی بویژه انگلیسی و فرانسوی تبدیل شده بود .(استاوریانوس، 1981 ،صص
223-224 ). همین موقعیت جغرافیایی در کنار عوامل دیگر به مصر جایگاهی مرکزی یا
206 / پژوهش حقوق و سیاست / سال نهم شماره 22 بهار و تابستان 1386
"ابرنیروی عربی " داده است . ملک عبدالعزیز قبل از مرگ به فر زندش می گوید : سلامتی
اعراب در کل می تواند از روی سلامتی مصر تشخیص داده شود . اگر مصر مریض شود،
.(342 ، تمام جهان عرب مریض می شود." (هیکل، 1360
3. این ثابت مصر، دارای پیامدهایی است که بخشی از متغیرات آن کشور را بیان
می کند. به عبارت دیگر، بیشتر عوامل تغییر در گذشته، از خارج وارد مصر شده است .
مهاجمان خارجی از آن سوی مرز می آمدند هر کدام بخشی از فرهنگ خود را به صورت
آداب و رسوم مذهب در دره نیل باقی می گذاشتند. میراث غنی مصر و پیچیدگی فرهنگ
آن نیز تا حدودی به همین امر مرتبط است . مصر در طول دو هزار سال، سه بار زبا ن و سه
بار دین خود را تغییر داده است : ادیان فرعونی، مسیحی و اسلامی (هیکل، 1363 ، ص
118 ). بعد از فتح اسلامی نیز با سلطه فاطمیون شیعی در 909 م، مذهب شیعه در آن جا
ترویج یافت، تا اینکه بعد از سیطره صلاح الدین ایوبی شافعی مذهب و تسلط امپراتوری
عثمانی، مذهب اهل س نت، مذهب غالب شد . هنوز هم علایمی از دوران فاطمیون و مذهب
شیعه در فرهنگ جاری مصر مشهود است .(کدیور، 1373 ،ص 47 ). آثار سیطرة سلسله های
گوناگون بر فرهنگ مصر را به طور مثال در جشن های ویژه ماه مبارک رمضان مصریان
می توان یافت . این جشن ها ترکیبی و پیچیده و چند رگه است . رگه هایی از آن به دوره های
مختلف فرعونی، قبطی و اسلامی رجعت دارد و میراث آن دوره است . رگه هایی اسلامی
آن نیز خود به قسمت های مختلف تقسیم می شود . بخشی از آن به ابتکارات فاطمیان،
1386 کد خبر /6/ بخشی بازماندة عثمانی و سایر ملل برمی گردد. (سایت تقریب نیوز، 26
.(T/V13932-85
4. با ورود ناپلئون به مصر در سال 1798 ، اولین برخورد فراگیر "تمدن جدید غرب "با
جهان اسلامی، در سرزمین مصر صورت گرفت . بعدها نیز در 1882 به اشغال انگلستان
درآمد و در 1914 تحت الحمایه آن کشور قرار گرفته است . بنابراین "میراث استعماری " نیز
هنوز در زوایای نظام سیاسی مصر مشهود است . مرزهای مصنوعی، ایجاد یک طبقه نخبه
دولتی، قانون اساسی چند حزبی و نهادهای لیبرال دموکرات ضعیف بدون پشتوانه و نظام
149 ). حتی در ، سکولاری که مذهب را از سیاست جدا می داند (تامسون، 1385 ، ص 59
قانون اساسی ماده 76 به تبعیت از س اختار استعمار انگلستان، از تعبیر "مجلس عوام "
سال نهم شماره 22 بهار و تابستان 1386 / چهارچوبی مفهومی برای فهم .../ 207
استفاده می شود.(قانون اساسی مصر، 1381 ). جهان اسلام از طریق مصر به سرعت در
جریان تحولات جدید غرب بعد از رنسانس قرار گرفت و از آن زمان تا کنون، چالش
تمدن غرب و اسلام در اشکال گوناگون میان "اسلام گرایان و دولتهای س کولار" و تعابیر
سیاسی و غیرسیاسی از دین ادامه یافته است . (عنایت، 1363 ). صحنه سیاسی مصر شاهد
چالش چهار جریانی است که به ترتیب در مصر مطرح شده اند: جریان غرب گرایی، جریان
اسلام گرایی، جریان ناسیونالیسم غربی و جریان ناسیونالیسم مصری (منافع ملی مصری).
5. متغیر برون مرزی شناخت تحولات مصر، اسرائیل و مسئله فلسطین است که این
مسئله در طول پنج دهه، به صورتی تمام عیار در شکل دادن به سیاست داخلی و خارجی
مصر را نقش داشته است . در واقع، فهم رفتار سیاسی مصریان جز از راه چالش و تهدید
اسرائیل میسر نیست . فعال شدن و افزایش در جه رادیکالی یا افول فعالیتهای گروه های
اسلامی، به نحوه رابطه نخبگان سیاسی مصر با مسئله اسرائیل پیوند می خورد . یکی از
دلایل فعالیتهای اسلام گرایان در دوره ده ساله اول ریاست جمهوری مبارک، تعلل وی در
اجرای مواد کمپ دیوید و عادی سازی روابط بود . آینده نگری در خ صوص تحولات مصر
نیز در گرو تعامل چندجانبه مذاکرات اعراب - اسرائیل و امریکاست . نمی توان چشم اندازی
از آینده مصر تصویر کرد، بدون آنکه قبلاً وضعیت سناریوهای مختلف و ضریب احتمال
وقوع هر یک بررسی و سپس آینده مصر را از دریچه هر یک از آنها ملاحظه کرد . از این
، رو، اس رائیل و مقوله امنیت، مجرای فهم رفتار سیاسی در جامعه مصر است .(هیکل، 1363
ص 122 ). شکست در مذاکرات صلح، مانند پیشرفت مذاکرات صلح، منجر به فعال شدن
اسلام گرایان خواهد شد؛ زیرا هر درجه نزدیکی به اسرائیل، به منزله همان میزان دوری از
ساخت جامعه مصر خواهد بود .(عبدالناصر، 1994 ). اسلام گرایان مشروعیت مذهبی دولت
مصر را به دلیل مذاکره صلح با اسرائیل به طور جدی زیر سؤال بردند (کپل، 1366 ، ص
132 ). شکست مصر در جنگ 1967 از اسرائیل نیز در خیزش دوباره جنبش ها و افکار
.( اسلام گرایی نقش تعیین کننده ای داشته است.(تریپ و اوون، 1989 ، ص 90
.6 "ارتش و نقش آن در تحولات سیاسی " نیز یکی از مجاری مهم فهم رفتار سیاسی
مصر است . از زمان به قدرت رسیدن افسران آزاد در سال 1952 ، پیوسته نظامیان بر این
1970 ) حسنی مبارک - 1953 ) انورسادات ( 1981 - کشور حکومت کرده اند. ناصر( 1970
208 / پژوهش حقوق و سیاست / سال نهم شماره 22 بهار و تابستان 1386
1981 ) همگی از افسران و ن ظامیان عالی رتبه ارتش مصر بوده اند. ضعف ساختار طبقاتی و )
بی نقشی احزاب سیاسی در گذشته، تنها امیدواری در ایجاد تغییرات را در وجود نظامیان
متمرکز کرده بود . حتی ترور سادات نیز توسط یک نظامی اسلام گرا خالد اسلامبولی
صورت گرفته است . مبارک نیز خاستگاه نظامی دارد و از طریق توازن میان نخبگان نظامی
و غیرنظامی به حکومت خویش